Alternate Text
۱۳۹۹/۰۵/۲۶    ۱۶:۰ کد خبر:990526079007
نگران شویم یا آسوده باشیم؟
کاهش آب دریای خزر؛

نگران شویم یا آسوده باشیم؟

دریای خزر(Caspian See) یا به تعبیر ایرانی‌ها دریای مازندران، بزرگ‌ترین دریاچۀ جهان است که به علت همین بزرگی، به دریا شهرت یافته است.

 نقی آقالو: مؤلف کتاب " بحران آب در ایران"

 
 
 
این دریاچه حدود 420000 کیلومترمربع وسعت دارد. حجم آب آن برابر با 78200 کیلومترمکعب با عمق متوسط 187 متر و محیط بیش از 6500 کیلومتر که 400 گونه آبزی دارد. از نظر ذخایر نفت و گاز موجود در سواحل و زیر بستر، پس از خلیج‌فارس و سیبری، مقام سوم را در جهان به خود اختصاص داده است.

حدود 130 رودخانۀ بزرگ و کوچک به این دریا می‌ریزد بزرگترین این رودها "ولگا"ست که از طرف شمال‌غربی به این دریاچه سرازیر می‌شود.

سطح آب دریای خزر در حدود 26/5 تا 28 متر پایین‌تر از سطح دریاها و اقیانوس‌های جهان است. اما در اواخر اردیبهشت‌ماه سال جاری، رسانه‌ها به نقل از "مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر" که زیر مجموعۀ "مؤسسۀ تحقیقات آب وزارت‌نیرو" به شمار می‌رود، گزارش کردند: سطح آب دریای خزر در سال 2019 در ادامۀ روندی کاهشی از سال 1995 تاکنون به کمترین میزان خود طی سی‌سال اخیر رسیده است.

براساس گزارش یاد شده، میانگین تراز آب دریای خزر در سال گذشتۀ میلادی با کاهش 13 سانتی‌متری نسبت به سال 2018، برابر با منفی 27 متر و 18 سانتی‌متر است.

البته، موضوع کاهش تراز آب دریای خزر، موضوع دیرینه‌ای است ولی برخی رسانه‌ها، به گونه‌ای با این پدیده روبرو شدند گوئی‌که به کشف تازه‌ای نائل آمده‌اند !

شهریورماه سال 1396 برخی محققان عرصۀ آب، طی گزارشی اعلام کردند: آب دریای‌خزر (کاسپین) از سال 1996میلادی به این سو، حدود 7 سانتی‌متر کاهش یافته و چنان‌چه این روند ادامه یابد تا 75 سال آینده آب‌های کم عمق بخش‌های شمالی دریای خزر (5 متر) به کلی خشک می‌شوند.

در شهریورماه سال 1398، خبرگزاری ایسنا نیز به نقل از "معاون پژوهش و فنّاوری پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم‌جوی"(زیر نظر وزارت علوم)، خبر از کاهش تراز آب دریای‌ خزر داد و علت آن را نیز، کاهش بارندگی در حوضۀ رودخانۀ "ولگا" دانست.

در آبان‌ماه همین سال، سرپرست "مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر"، مستقر در ساری گفت: براساس بررسی‌های انجام شده، تراز آب این دریا در تابستان سال 1398 نسبت به مدت مشابه سال قبل، 18 سانتی‌متر کاهش داشته است.


اگرچه ارقام ذکر شده در این مورد، اندکی با هم متفاوت است، اما گزارش رسانه‌ها، عمدتاً بر مبنای داده‌های "مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر" منتشر شده و در گزارش این مرکز آمده است: براساس تحلیل داده‌های ایستگاه‌های ترازسنجی سواحل‌جنوبی دریای خزر، میانگین تراز آب این دریا در سال آبی 98-97 به رقم 27/13 متر رسیده و نسبت به دورۀ مشابه سال قبل (سال آبی 97 - 96) کاهش 12 سانتی‌متری داشته است.

بنابر گزارش این مرکز، کم‌ترین تراز آب مشاهده شده در نیمۀ دوم دی‌ماه سال 97 به میزان 27/5 متر و بالاترین تراز، 26/6 متر در نیمۀ اول تیرماه 98 بوده و دامنۀ نوسانی تراز آب در این سال به 24 سانتی‌متر رسیده است.

کاهش تراز آب خزر نگرانی ندارد !

براساس گزارش "پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم‌جوی"، دریای خزر از حدود 5 میلیون سال قبل، چرخه‌های شدید و متعدد نوسان تراز آب را تجربه کرده، به طوری که مساحت آن از یک میلیون کیلومترمربع تا 150 هزار کیلومترمربع در نوسان بوده و دامنۀ تغییری بالغ بر 300 متر داشته است.

موضوع افزایش یا کاهش تراز آب دریای خزر، پدیده‌ای کهنه و دائمی و در نوسان همیشگی بوده و هست.

بنابراین، کاهش مورد‌نظر، می‌تواند موقتی باشد و دوباره به وضعیت نرمال خود باز‌گردد. برخی مقامات از بروز این پدیده، ابراز نگرانی می‌کنند، اما عده‌ای از آگاهان حوزۀ محیط‌زیست و اقلیم‌شناسان، دلیلی برای نگرانی نمی‌بینند !

درحالی که رئیس "سازمان نقشه‌برداری کشور" با اشاره به کاهش ارتفاع آب دریای خزر در 10 سال اخیر که به اعتقاد وی، حجمی معادل 12 برابر حجم آب دریای ارومیه از آب دریای خزر کاسته شده، ابراز نگرانی می‌کند، در همان زمان،یک اقلیم‌شناس از دانشگاه برگن نروژ می‌گوید: آن‌چه نگران‌کننده است، نه کاهش بلکه "افزایش" سطح آب دریای خزر است.

برای سنجش اهمیت و میزان این نگرانی،خاطرنشان می‌شود: اگر حجم آب دریاچۀ ارومیه را در بهترین حالت فرض کنیم 25 کیلومتر مکعب - حجم آب دریای خزر برابر است با 78200 کیلومتر مکعب، یعنی؛ 3128 برابر حجم آب دریاچۀ ارومیه؛ بنابراین، سخن آن مقام محترم سازمان نقشه‌برداری مبنی بر کاهشی معادل 12 برابر حجم آب دریاچه از خزر، قابل اغماض است و اهمیت چندانی ندارد.

علل کاهش آب دریای خزر

کارشناسان مسائل آب و علوم‌جوی و اقلیم‌شناسان داخل و خارج کشور، معمولاً کاهش آب یا تراز آب دریای خزر را به دو عامل عمده نسبت می‌دهند:

1- تبخیر بیش از اندازه به علت افزایش دمای زمین ناشی از افزایش گازهای گلخانه‌ای در آتمسفر.

2- کاهش بارش در مهم‌ترین حوزه‌های آبریز دریای خزر ( حوزۀ رودخانۀ " ولگا" ).

در مورد عامل اول، پژوهش‌ها نشان می‌دهد، با کاهش یک درجۀ سانتی‌گراد از دمای آب، میزان تبخیر تا 6 درصد، کاهش می‌یابد.

براساس گزارش سازمان جهانی هواشناسی، سال 2016، گرم‌ترین سال کرۀ زمین بوده و طبق گفتۀ پژوهندگان، زمین از 4 میلیون سال پیش تاکنون، چنین حجم بالایی از دی‌اکسیدکربن را در آتمسفرش، تجربه نکرده است !

اما در مورد عامل دوم، نظرها بیشتر مشابه است، البته با اندکی تفاوت در اشاره به جزئیات کاهش بارش‌ها و ورودی و خروجی آب در حوزۀ دریای خزر.

کارشناسان، از جمله رؤسای برخی سازمان‌های تحقیقاتی کشور علت اصلی کاهش تراز آب دریای خزر را، کاهش میزان بارندگی در حوزۀ ولگا دانسته‌اند.

بنابراین، اینکه برخی افزایش مصرف آب را در حوزۀ ولگا، عامل کاهش تراز آب دریای خزر می‌دانند، دچار اشتباه شده‌اند، چرا که از سال 1991 تا 2018، مصرف آب در این حوزه‌ها بنا بر یافته‌های مراکز پژوهشی از حدود 55 میلیارد مترمکعب به 43 میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.

موضوع حوزه‌های آبریز دریای خزر، بسیار حائز اهمیت است زیرا این حوزه‌ها، مساحتی حدود 9 برابر مساحت سطح دریای خزر را دارند و باید مورد توجه قرار گیرند. تمام شواهد نشان می‌دهد،کاهش بارندگی به ویژه در کشورهای قزاقستان، روسیه و آذربایجان، عامل اصلی کاهش آب ورودی "ولگا" به دریای خزر است.

براساس داده‌های رسمی، سالانه بیش از 240 میلیارد مترمکعب آب از رودخانۀ ولگا 1 به دریای خزر می‌ریزد. یعنی، 80 تا 85 درصد حجم کلی آب ورودی به خزر و این را مقایسه کنید با مجموع آب‌های ورودی از آبریزهای رودخانه‌های استان‌های شمالی کشور به این دریا که کمتر از 5 درصد، تخمین زده می‌شود.

البته این نکته را نباید هرگز از یاد برد یا کتمان کرد که در این داستان، ردپای سدسازان و سدسازی بی‌رویه درست مثل ایران در میان همسایگان شمالی هم دیده می‌شود.

به گفتۀ برخی کارشناسان، ساخت سدهای جدید در ورودی و شاخه‌های رودخانۀ بزرگ ولگا در روسیه در سال‌های اخیر، موجب عقب‌نشینی (تا 400 متر) دریای خزر در مناطق ساحلی ایران به ویژه در خلیج‌گرگان شده و بدین ترتیب، حتی بندرگز در استان گلستان برای حمل‌ونقل مسافر و کالا از حیز انتفاع خارج شده است.

یعنی، موضوعی مهم و درخور توجه و رسیدگی مسئولان عمرانی اقتصادی، تجاری و سیاسی کشور.



پی‌نوشت:

1- رودخانۀ ولگا(Volga) به روسی Волга

اگر " دانوب" طولانی‌ترین رود اروپاست، ولگا با 3692 کیلومتر درازا، پرآب‌ترین آنها به شمار می‌رود.

این رودخانه، یکی از نمادهای ملی کشور روسیه محسوب می‌شود. ولگا 80 تا 85 درصدد کل آب ورودی خزر را تأمین می‌کند و بدین ترتیب، نوسان در ورودی این رودخانه، آب دریای خزر را با کاهش یا افزایش روبرو می‌کند.

این رودخانه از طریق کانال " ولگا - دن" به دریای آزوف متصل می‌شود.
نظرات کاربران
نظر شما ؟
نام
 
آدرس صندوق الکترونیکی
   
نظرات کاربران