Alternate Text
۱۳۹۸/۰۴/۱۷    ۱۱:۳ کد خبر:980417078920
تسهیلات دریافت مواد زائد در بنادر  و انطباق با الزامات ممیزی IMO

تسهیلات دریافت مواد زائد در بنادر و انطباق با الزامات ممیزی IMO

بر اساس قانون مارپل زمانی که کشتی وارد بندر می‌شود باید تسهیلاتی به منظور دریافت فاضلاب، دفع زباله و ... از سوی مقامات بندری فراهم شود تا بتواند در مقابل دفع زائدات گواهی‌نامه مربوطه را دریافت کند، در غیر این صورت تردد کشتی در سایر بنادر با مشکلات متعددی مواجه می‌شود. نویسنده در این مقاله به تشریح جزئیات تسهیلات دریافت مواد زائد در بندر پرداخته است.
تسهیلات دریافت مواد زائد توسط بنادر به عنوان یکی از بخش‌های اساسی کنوانسیون MARPOL در جهت کاهش و حذف آلودگی عمدی توسط کشتی‌ها در دریا و بنادر تلقی می‌شود. با توجه به تلاش‌های سازمان بین‌المللی دریانوردی در کمیته‌های تخصصی، کماکان موانعی در جهت تحویل کارآمد مواد زائد به بنادر وجود دارد. این موانع شامل نقص در اظهار صحیح و دقیق مواد زائد و استفاده آسان از راهنماهای مربوط به تسهیلات دریافت در بنادر و کشتی‌ها می‌باشد1.
پیروی از قوانین مربوط به جمع‌آوری و دفع زائدات، حصول اطمینان از امکان تحویل و دفع تمامی زائدات کشتی‌های ورودی به بنادر و نظارت بر انجام کار، تقلیل تولید و بازیافت زائدات تا حد امکان و ارتقاء آگاهی دست‌اندرکاران صنایع ذی‌ربط، مدیریت مناسب زائدات محسوب می‌شود. دولت جمهوری اسلامی ایران به عنوان یکی از متعهدین به الزامات کنوانسیون مارپل مانند دیگر کشورهای عضو ملزم به فراهم کردن تسهیلات و امکانات کافی جهت دریافت و بازیافت مواد زائد کشتی‌ها بوده و باید تمامی بنادر خود را به این تسهیلات مجهز کند. در این راستا، سازمان بنادر و دریانوردی از سوی دولت مسئول تحقق این امر می‌باشد2.
مشکل عمده بنادر در حال حاضر کمبود امکانات کافی برای دریافت زائدات تولید شده توسط کشتی‌ها و انتقال آنها به بنادر می‌باشد، این مهم برای صاحبان کشتی با صرفه‌تر است چرا که زباله تولید شده در کشتی ممکن است در درازمدت به کشتی و محیط‌زیست آسیب‌های جدی وارد کند. به همین دلیل انباشت زباله در کشتی با دفع آنها در دریا برابر است و دفع آنها در دریا برابر با آلودگی محیط‌زیست دریا و همچنین مرگ و میر و مسمومیت آبزیان که در نهایت این چرخه مسمومیت ناشی از استفاده از آبزیان دریایی نیز گریبانگیر انسان‌ها خواهد بود3.
اگرچه کنوانسیون بین‌المللی در خصوص حفظ زباله و مواد زائد بر روی عرشه کشتی به منظور تخلیه در بنادر از طریق تسهیلات دریافت، تصویب شده است اما هنوز هم بخش عمده‌ای از این زباله‌ها همه ‌روزه به دریا سرازیر می‌شود. قوانینی که به منظور مدیریت مواد زائد و زباله‌ها در بنادر وجود دارند اغلب قوانین محلی و ملی هستند که از دل کنوانسیون بین‌المللی جلوگیری از آلودگی ناشی از کشتی‌ها در دریا استخراج شده‌اند4.
قانون مدیریت پسماندها به عنوان نقطه عطفی در توجه نظام حقوقی ایران به مسئله «پسماند» در مورخ 20/2/83 به عنوان یک قانون جامع در زمینه مقابله با آثار خطرناک آلودگی و مشکلات ناشی از پسماندها در جهت مدیریت بهینه آنها با قید دو فوریت به تصویب مراجع قانون‌گذاری رسید5.
از آنجا که Reception Facility فقط به مبحث دریافت تسهیلات در بنادر خلاصه نمی‌شود و مبحث تصفیه و بازیافت نیز از مباحث مهم در این حوزه است. وجود مشکلات و معضلات مربوط به این حوزه چه در زمینه دریافت و چه در زمینه بازیافت باید مدنظر قرار گیرد زیرا وجود تسهیلات مربوط به بازیافت مواد زائد دریافتی موجب کاهش هزینه و همچنین افزایش پاسخگویی به نیاز مشتریان می‌شود.

مواد و روش‌ها
جمع‌آوری پسماندهای خشک و زباله‌ها یکی از مسائل مهم و حیاتی در حوزه خدمات شهری محسوب می‌شود که پیامدهای بهداشتی آن نیز برای همگان واضح است. بدیهی است بهترین روش در مدیریت صحیح زباله و پسماندها تفکیک آنها از مبدأ می‌باشد. در این پژوهش از دو بخش عمده نام‌برده شده است:
الف: ســـاماندهی و هدفمنــدسازی مکـانیزم جمع‌آوری پسماندهای خشک.
ب: اطلاع‌رسانی هوشمند و آموزش الکترونیکی به شهروندان6.
برای ایجاد کمیت و ساختار زباله تولید شده در طول بهره‌برداری‌های داخلی و میزان ترافیک کشتی‌ها، تعداد حوضچه‌های تعمیرات کشتی و انواع کشتی‌هایی که ناوبری داخلی انجام می‌دهند و مواد زائد بنادر را تولید می‌کنند، معیار محاسبه مقدار زباله به طور متوسط برآورد تعیین می‌شود. در این مقاله یک روش برای ارزیابی مقادیر مواد زائد ارائه شده است. اطلاعات لازم در مورد میزان ترافیک، انواع کشتی و شماره و همچنین تعداد حوضچه‌های تعمیرات کشتی از پرسشنامه و مصاحبه با خنکارها و محققان استخراج شد. مجموعه‌ای از معیارها به منظور تعیین تعداد مسافران و خدمه و برای ایجاد و طبقه‌بندی مقادیر زباله‌های تولیدی کشتی‌ها (فاضلاب بهداشتی و مدفوع، فاضلاب خن، روغن زباله و مواد زائد جامد) تعریف شد. این داده‌ها برای تجزیه و تحلیل مقدماتی از ترافیک آبراه ملی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل اجرا می‌شود. نتایج ارائه شده در این مقاله باعث شده‌اند که برخی از توصیه‌ها برای ساخت و ساز پایانه‌ها و امکانات دیگر جهت پذیرش و مدیریت زباله از کشتی که در آن زباله به مقصد نهایی برای بازیافت ضایعات و رسوب ارسال می‌شود7.
بر اساس کنوانسیون مارپل، مواد زائد تولید شده توسط کشتی‌ها شامل موارد زیر می‌باشد:
ضمیمه یکم: oily bilge water; oily residues (sludge); oily tank washings (slops); dirty ballast water; and scale and sludge from tank cleaning
ضمیمه دوم: cargo residues containing noxious liquid substances (NLS) as defined in MARPOL Annex II; or ballast water, tank washings or other mixtures containing such substances
ضمیمه چهارم: فاضلاب
ضمیمه پنجم: زباله شامل؛ پلاستیک، زائدات مواد غذایی، زباله‌های خانگی، روغن آشپزی، خاکستر، پسماند ناشی از عملیات تخلیه و بارگیری در کشتی، لاشه حیوانات، لاشه ماهیان، زباله‌های الکترونیکی و بازمانده‌های بار.
ضمیمه ششم: مواد آسیب‌رسان به لایه ازن و تجهیزاتی که شامل این مواد باشد.

تسهیــــلات دریــافت مــواد زائـد کشتـی‌ها در اتحادیه اروپا
اتحادیه اروپا دارای بیش از 1000 بندر است که برآورد می‌شود 600 هزار کشتی در این بنادر تردد کنند. تخمین زده می‌شود 5/3 میلیارد تن کالا در این بنادر تخلیه و بارگیری می‌شود. مدیریت مواد زائد کشتی‌ها جزء کسب و کار جدی در اتحادیه اروپا محسوب می‌شود. اتحادیه اروپا در سال 2000 دستورالعملی در خصوص تسهیلات دریافت زائدات از کشتی‌ها را به تصویب رساند که هدف از آن کاهش قابل ملاحظه تخلیه زباله به دریا توسط کشتی‌ها بود8.
از مهم‌ترین اهداف تصویب این دستورالعمل کاهش تخلیه غیرقانونی زباله‌ها به دریا و بهبود استفاده در دسترس بودن تسهیلات دریافت در بنادر و در نتیجه افزایش حفاظت از محیط‌زیست دریایی بود.
الزامات کلیدی تسهیلات دریافت بنادر در این دستورالعمل عبارتند از:
1. الزام به اعضای اتحادیه اروپا در خصوص ارائه تسهیلات دریافت به کشتی‌های متقاضی بدون تأخیر؛
2. الزام بنادر به توسعه و راهبری طرح مدیریت مواد زائد در بنادر؛
3. فرمانده کشتی متقاضی باید فرم درخواست استفاده از تسهیلات بندری را تا 24 ساعت قبل از ورود به بنادر تهیه و به بندر مقصد ارسال کند؛
4. تحویل اجباری تمامی زائدات تولید شده توسط کشتی‌ها به تسهیلات بندری؛ اما اگر این امکان وجود نداشت باید مقامات بندری این اطمینان را حاصل کنند که تا بندر بعدی مخزن نگهداری کافی خواهد بود؛
5. تصویب هزینه دریافت مواد زائد؛ باید تا حدی باشد که کشتی را ترغیب به تخلیه در دریا نکند؛
6. تهیه طرح اجرایی توسط کشورهای عضو در خصوص بازرسی از کشتی‌ها.

نقش آژانس ایمنی دریانوردی اروپا (EMSA)
1. ایجاد یک سیستم مانیتورینگ و اطلاعاتی کافی به منظور شناسایی کشتی‌هایی که مواد زائد خود را به تسهیلات بندری تحویل نمی‌دهند؛
2. نظارت بر اجرای دستورالعمل و ارزیابی در خصوص دستیابی به اهداف خواسته شده؛
3. سیستم‌های ارزیابی نقاط قوت و ضعف کشورهای عضو به منظور نتیجه‌گیری در این خصوص؛
4. پیشنهاد به منظور اجرای مشترک در اتحادیه مانند ایجاد یک سیستم کلی مدیریت زباله.
مقرره‌های کنوانسیون مارپل شامل انواع مواد زائد شناسایی شده در ضمیمه‌های کنوانسیون می‌باشد: مقرره 38 ضمیمه 1، مقرره 18 ضمیمه 2، مقرره 12 و 13 ضمیمه 4، مقرره 8 ضمیمه 5، مقرره 17 ضمیمه 6
بر اساس این مقرره‌ها کشورهای عضو باید در سایت GISIS اطلاعات مربوط به کفایت و یا عدم‌کفایت تسهیلات دریافت در بنادر را وارد کنند.
با توجه به گزارش ارائه شده توسط کشورهای عضو، عمده گزارش ارسالی مربوط به الزامات دریافت موجود در ضمیمه پنجم می‌باشد. دو گزارش هم مرتبط با ضمیمه یکم است. از آمار منتشر شده چنین برداشت می‌شود که بیشترین مواد زائد تولید شده توسط کشتی‌ها، در ضمیمه پنج تحت عنوان زباله (Garbage) گنجانده شده است. آخرین اصلاحیه وارد شده به این ضمیمه زباله‌های الکترونیکی یا E _Waste می‌باشد. گزارش مربوط به عدم‌کفایت تسهیلات دریافت تحت ضمیمه پنجم به عنوان نقصی تلقی می‌شود که کشورهای صاحب‌پرچم را با آلودگی شدید محیط‌زیست دریایی تهدید می‌کند و عدم‌دریافت به موقع زباله از کشتی‌ها نیز منجر به آلودگی محیطی در عرشه کشتی می‌شود. به منظور جلوگیری از این آلودگی‌ها در کشتی، فرماندهان کشتی‌ها ناگزیر به ریختن زباله در دریا هستند. زباله‌هایی مانند مواد غذایی و پسماند ماهی‌ها تهدیدی برای محیط‌زیست محسوب نمی‌شوند اما سایر زباله‌های اشاره شده در این ضمیمه مسلماً به عنوان یک تهدید برای محیط‌زیست تلقی می‌شوند.
چهار منبع اصلی«کشتیرانی»، «ریختن مواد زائد به دریا»، «فعالیت‌های بستر دریاها» و « فـعالیت‌های مـستقر در خشـکی»، دریا را آلوده می‌کنند.
١.کشتیرانی
آلودگی کشتی‌ها تا حدودی نتیجه عملیات معمولی آنهاست. کشتی‌هایی که با موتور دیزل کار می‌کنند (یعـنی بیشتر کشتی‌ها) مقداری نـفت هـمراه با فـاضلاب خـود را به دریا می‌ریزند و دود به هوا می‌فرستند. برخی از کشتی‌ها نیز از مخازن سوخت برای پر کردن آب‌توازن استفاده می‌کنند و این آب‌های آلوده به نفت را قبل از بارگیری دوباره به دریا می‌ریزند. همه کشتی‌ها با هر سوختی که کار کنند، چنانچه زباله‌ها و فاضلاب خود را به شکل مستقیم به دریا بریزند، سبب آلودگی می‌شوند. تاکنون بیشترین میزان آلودگی کشتی‌ها، ناشی از محموله آنها بوده است. نفت، به عنوان کالایی که به مقدار زیاد در دریا حمل می‌شود، بیشتر به شکل عمدی، همراه با آبی که برای شستشوی مخازن خالی نفت و یا به عنوان آب‌توازن وارد مـخازن شده است وارد آب می‌شود.
٢. تخلیه مواد زائد
در دهه ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، روش معمول از بین بردن ضایعات ناشی از تأسیسات مسـتقر در خشکی، تخلیه مواد زائد به دریا بود. این امر به دلیل ارزانی نسبی و سهولت آن و نیز تا حدودی ناشی از افزایش محدودیت‌های مربوط به آلودگی محیط در خشکی بود. مواد رادیواکتیو، مواد بدون مصرف نظامی، ضایعات تصفیه‌خانه‌ها، فاضلاب و مواد زائد کارخانه‌های صنعتی، مواد زائدی هستند که به دریا ریخته می‌شوند.
٣. فعالیت‌های بستر دریا
از آلودگی‌های با منشأ دریا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: بارگـیری نفت در ترمینال نفتی، انتقال نفت توسط تانکرها و سوپرتانکرها در دریا، سوخت غیراستاندارد شناورها و کشتی‌های در حال تردد، آلودگی‌های ناشی از ضایعات و پسـماندهای ایجاد شده در سکوهای نفتی و کشتی‌های در حال رفت‌و‌آمد، آلودگی نفتی در زمان بارگیری به دلیل نشت نفت از تأسیسات، خدمات ساحلی، تعمیرات و سوخت‌رسانی، آلودگی‌های مـربوط به روغن و رسوبات موتـورخانه کشتی‌ها از جمله انتشار گوگرد و نیتروژن و سایر آلاینده‌ها، ریزش نفـت و آلودگی‌های نفتـی ناشی از سوانح دریایی، عملیات ساخت و نصب سکوها و حفر چاه‌ها، عمـلیات لوله‌گذاری و نـصب لوله‌های انـتقال نفت و گاز در بستر دریا، عملیات استخراج نفت و گـاز از چاه‌های منـاطق دریـایی، بهره‌برداری از لوله‌های انتـقال نفت و گاز، رفت‌و‌آمد شناورهای مختلف جهت ارائه خدمات به سکوها و جزایر، ترمینال‌های نفتی، خسارت‌های زیست‌محیطی وارده بر بستر، انفجار و تخریب بستر و زیستگاه‌های حساس مانند صخره‌های مرجانی، آلودگی نـاشی از فـلزات سنگین و کدورت بسیار بالای آب.
٤. منابع آلودگی مستقر در خشکی و جو
فاضلاب و پسماندهای صنعتی که به شکل مستـقیم و یا به ‌وسیله رودخانه‌ها وارد آب دریا می‌شوند، مواد شیـمیایی مورد مصرف به ‌عنوان کود شیمیایی و حشره‌کش در کشاورزی که از خشکی وارد آب رودها می‌شوند، آب‌های گرم نیروگاه‌های برق در نزدیکی سواحل، خروج مواد آلوده از وسایل نقلیه به هوا، دودی که از دودکش‌های منازل و کارخانه‌ها بیرون می‌آید و مواد شیمیایی که به ‌صورت ذرات پودر شده (اسپری) پخش می‌شود و همگی درنهایت به دریا می‌ریزند، موادی هستند که علت حدود سه‌چهارم از آلودگی‌های دریا شناخته شده‌اند9.
انباشته شدن زباله‌های پلاستیکی در دریاها و سواحل می‌تواند اثری منفی بر روی موجودات دریایی بگذارد. آبزیان زیادی به دنبال تغذیه از مواد غذایی همراه زباله‌ها هستند و کارشناسان معتقدند که این زباله‌ها حیات ۲۶۷ گونه جانوری، از پرندگان دریایی گرفته تا لاک‌پشت‌ها را در معرض خطر قرار می‌دهد. خیلی از گونه‌های جانوری این زباله‌ها را با غذا اشتباه گرفته و آنها را می‌خورند و این باعث آسیب‌های مختلفی برای آنها می‌شود. خوردن زباله‌ها توسط گروهی از مرغان دریایی بزرگ باعث می‌شود که معده آنها پر شده و در اثر نرسیدن غذا از گرسنگی بمیرند10.
تمامی موارد اشاره شده در خصوص زباله‌هایی است که توسط کشتی‌ها وارد دریا می‌شوند. اما این تمام ماجرا نیست. بخش اعظمی از زباله‌ها و فاضلاب از طریق ساحل وارد دریا می‌شوند. از آنجا که دفع اصولی زباله‌ها و فاضلاب شهری امری است مشکل و هزینه‌بر، بهترین راه‌حل را ریختن زباله به داخل دریا دیده‌اند. جایی که امکان ردگیری در دریا و همچنین قوانین سختگیرانه وجود ندارد و حتی تا قسمتی از آن را نمی‌توان ردگیری کرد. 11.
*اداره کل بنادر و دریانوردی، معاونت امور دریایی، اداره حفاظت و ایمنی دریانوردی، مسئول کنوانسیون‌های دریایی، بندرعباس، ایران،mghpmo@gmail.com.

پی‌نوشت:
1- MEPC.1/Circ.834/Rev.1
2- رسولی، مریم و مصطفی زارع دوست، ۱۳۹۰
3- H.olsen, 2003
4- A.Mclachlan, 1982
5- حسن فرج دنیوی، 1386
6- سلطانی گردفرامرزی، محمد؛ مصطفی حسین پوربوانلو و محمد خرم پور، ۱۳۹۲
7- Romeela Moheea.,et al, 2012
8- EC/59/2000
9- زرگر، علی‌اصغر، نوروزیکلرمی، زینب 1395
10- Peter Davison, Rebecca G. Asch,2011
11- http://www.blueplanet.nsw.edu.au.

مراجع و ماخذ
1- A.olsen, 1994, Handling of waste in ports, Marine Pollution Bultin, vol.29, nos 6-12, pp 284-295.
2- A.Mclachlan, 1982, garbage from ships, Marine Pollution Bultin, vol.13, no.8 pp.29-292.
3- Cristiane, Jaccoud, Alessandra, Magrini , 2014, Regulation of solid waste management at Brazilian ports: Analysis and proposals for Brazil in light of the European experience, Marine Pollution Bulletin,Volume 79, Issues 1–2, Pages 245-253.
4- Directive 2000/59/EC of the European Parliament and of the Council of 27 November 2000 on port reception facilities for ship-generated waste and cargo residues - Commission declaration, Official Journal L 332 , 28/12/2000 P. 0081 - 0090
5-”Marine Pollution.” Mrs Bursks Science Class. N.p., 17 Nov. 2013. Web. 08 June 2015.
6- MEPC.1/Circ.834/Rev.1, 2018, Consolidated Guidance For Port Reception Facility Providers And Users, International Maritime Organization.
7- Davison ,Peter, G. Asch ,Rebecca,2011, Plastic ingestion by mesopelagic fishes in the North Pacific Subtropical Gyre, Marine Ecology Progress Series, Vol. 432: 173–180.
8-Romeela, Moheea, Dinesh, Surroopb, Ackmez, Mudhoob, Bussunth, Kumar, Rughooputh, 2012, Inventory of waste streams in an industrial port and planning for a port waste management system as per ISO14001, Ocean & Coastal Management, Volume 61, Pages 10-19.
9- رسولی, مریم و مصطفی زارع دوست، ۱۳۹۰، مدیریت پسماند و مواد زائد در بنادر، دومین همایش ملی مدیریت پساب و پسماند در صنایع نفت و انرژی، تهران، هم اندیشان انرژی کیمیا.
10- زرگر، علی‌اصغر. نوروزی کلرمی، زینب. 1395، مسئولیت و نقش دولت‌های حوزه خلیج‌فارس در حفاظت از محیط‌زیست، فصلنامه مطالعات روابط بین‌الملل، مقاله 8، دوره 9، شماره 33، صفحه 251-281.
11- مدیریت پسماندها در حقوق ایران و فرانسه (با تأکید بر قانون مدیریت پسماندها 1384)، فرج دنیوی، حسن،1386، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 38، شماره1، ص 165-178.
12- سلطانی گردفرامرزی, محمد؛ حسین پوربوانلو، مصطفی، خرم پور محمد، ۱۳۹۲، ارائه راهکارهایی در خصوص ساماندهی مکانیزم جمع‌آوری پسماندهای قابل بازیافت، طرح محله پاک، اولین کنفرانس ملی خدمات شهری و محیط‌زیست، مشهد، شهرداری مشهد.
 
 میثم غیجی 
 
نظرات کاربران
نظر شما ؟
نام
 
آدرس صندوق الکترونیکی
   
نظرات کاربران